سرطان مری یکی از بیماریهای چالشبرانگیز دستگاه گوارش است که بر روی لوله حامل غذا از دهان به معده تأثیر میگذارد. امروزه با پیشرفتهای شگرف در علم علم انکولوژی، روشهای درمانی متعددی برای این بیماری وجود دارد. در این میان، پرتودرمانی سرطان مری به عنوان یکی از اصلیترین و موثرترین ارکان درمان شناخته میشود که میتواند به صورت تنهایی یا در ترکیب با شیمیدرمانی و جراحی، شانس درمان قطعی بیمار را به شدت افزایش دهد.
در این مقاله جامع، به بررسی دقیق رادیوتراپی مری، انواع آن، عوارض جانبی و راههای مدیریت آنها، نقش تغذیه و اهمیت بهکارگیری تکنیکهای پیشرفته رادیوتراپی میپردازیم.
پرتودرمانی سرطان مری روشی است که در آن با استفاده از پرتوهای پر انرژی (مانند اشعه ایکس) یا برخی ذرات دیگر، سلول های سرطانی را از بین می برند. پرتودرمانی سرطان مری اغلب با انواع دیگر درمان، مانند شیمی درمانی و یا جراحی ترکیب می شود. شیمی درمانی همزمان با رادیوتراپی می تواند تاثیر اشعه در از بین بردن سلول های سرطانی را تقویت کند. استفاده همزمان از این دو روش درمانی با هم، کمورادیوتراپی نامیده می شود.
پرتودرمانی سرطان مری چیست؟
پرتودرمانی یا رادیوتراپی (Radiotherapy) روشی است که در آن از پرتوهای پرانرژی (مانند اشعه ایکس یا ذرات اتمی) برای تخریب دیانای (DNA) سلولهای سرطانی استفاده میشود. با آسیب دیدن DNA، سلولهای سرطانی توانایی تکثیر را از دست داده و از بین میروند.
در درمان سرطان مری، پرتودرمانی اغلب با شیمیدرمانی ترکیب میشود. شیمیدرمانی به عنوان یک عامل حساسکننده، سلولهای سرطانی را در برابر اشعه آسیپذیرتر میکند. استفاده همزمان از این دو روش درمانی، «کمورادیوتراپی» (Chemoradiotherapy) نامیده میشود که اثربخشی درمان را چند برابر میکند.
چه زمانی از پرتو درمانی برای سرطان مری استفاده می شود؟
ممکن است از رادیوتراپی در سرطان مری در موارد زیر استفاده شود:
- به عنوان درمان اصلی سرطان مری، معمولاً همراه با شیمی درمانی (کمورادیوتراپی). این روش اغلب برای افرادی استفاده می شود که به دلیل ضعف سلامتی نمی توانند تحت عمل جراحی قرار گیرند یا برای افرادی که تمایل ندارند زیر تیغ جراحی بروند و میتواند سبب درمان قطعی سرطان مری شود.
- قبل از جراحی (و در صورت امکان همراه با شیمی درمانی)، به منظور کوچک کردن سرطان و تسهیل عمل جراحی و نیز کاهش خطر عود تومور؛ به این درمان، نئوادجوانت می گویند.
- پس از عمل جراحی (و در صورت امکان همراه با شیمی درمانی)، به منظور از بین بردن سلول های سرطانی که ممکن است حین جراحی باقی مانده باشند، اما آنقدر کوچک هستند که دیده نمی شوند. این روش تحت عنوان درمان کمکی یا ادجوانت شناخته می شود و سبب کاهش خطر عود تومور میشود.
- به منظور کاهش علائم سرطان مری پیشرفته مانند درد، خونریزی یا مشکل در بلع. این درمان، درمان تسکینی نامیده می شود.
انواع رادیوتراپی سرطان مری
دو نوع اصلی پرتو درمانی برای درمان سرطان مری استفاده می شود.
- پرتودرمانی خارجی (EBRT) رایج ترین نوع پرتودرمانی است که برای افراد مبتلا به سرطان مری استفاده می شود. تشعشعات از دستگاهی خارج از بدن بر روی بافت سرطانی متمرکز می شود. این تکنیک بسیار شبیه گرفتن عکس اشعه ایکس است، اما تشعشع آن شدیدتر است. اینکه یک فرد چند وقت یکبار و چه مدت تحت درمان با پرتودرمانی قرار می گیرد به علت پرتودرمانی و عوامل دیگر بستگی دارد. درمان ممکن است در طی چند روز یا چند هفته انجام شود.
- پرتودرمانی داخلی (براکی تراپی) نوعی پرتودرمانی است که در آن پزشک یک آندوسکوپ (لوله بلند و انعطاف پذیر) را از گلو عبور می دهد تا مواد رادیواکتیو را بسیار نزدیک به سرطان قرار دهد. منبع رادیواکتیو پس از مدت کوتاهی حذف می شود.
برای درمان سرطان مری اغلب براکی تراپی استفاده نمی شود. این تکنیک را نمی توان برای درمان یک ناحیه بسیار بزرگ استفاده کرد، بنابراین بهتر است به عنوان راهی برای تسکین علائم (و نه برای درمان سرطان) استفاده شود.
براکی تراپی را می توان به دو روش انجام داد:
- برای براکی تراپی با سرعت تجویز دوز بالا (HDR)، پزشک مواد رادیواکتیو را هر بار چند دقیقه در نزدیکی تومور می گذارد از اینرو ممکن است به چندین جلسه درمان نیاز باشد.
- در براکی تراپی با سرعت تجویز دوز پایین (LDR)، سرعت دوز کمتر بوده ولی مدت زمان درمان، طولانی تر است و مواد رادیواکتیو هر بار 1 یا 2 روز در نزدیکی تومور قرار می گیرد. اغلب بیمار باید در طول این درمان در بیمارستان بستری شود، اما معمولاً تنها در 1 یا 2 جلسه قابل انجام است.
در حال حاضر، استفاده از انواع دیگر پرتودرمانی مانند پرتودرمانی با شدت تعدیل یافته برای درمان سرطان مری رو به رشد می باشد.
چرا تکنیکهای پیشرفته رادیوتراپی (IMRT و VMAT) برای مری حیاتی هستند؟
مری در قفسه سینه و در مجاورت مستقیم ارگانهای بسیار حیاتی یعنی قلب، ریهها و نخاع قرار دارد. در رادیوتراپیهای سنتی (دو بعدی و سه بعدی قدیمی)، تابش اشعه به مری میتوانست باعث آسیب به بافت سالم ریه و قلب شود و عوارضی مثل تنگی نفس یا مشکلات قلبی ایجاد کند.
امروزه با کمک تکنیکهای مدرن موجود در مراکز پیشرفته:
روش IMRT (پرتودرمانی با شدت تعدیلیافته): پرتوها با شدتهای متفاوت و شکلدهی دقیقِ سه بعدی، دقیقاً به تومور مری میتابند.
روش VMAT (رادیوتراپی چرخشی): دستگاه در حین چرخش دور بیمار اشعه را میتاباند که سرعت درمان را بالا برده و عوارض را به حداقل میرساند.
مزیت بزرگ این تکنیکها که توسط دکتر احسان کرباسی اعمال میشود، این است که بیشترین دوز اشعه به تومور مری میرسد، در حالی که بافت حساس قلب و ریه کاملاً محافظت میشوند.
مراحل فرآیند درمان (بیمار چه چیزی را تجربه میکند؟)
رادیوتراپی یک درمان فرآیندمحور است و شامل مراحل زیر میشود:
جلسه شبیهسازی یا سیتی سیمولیشن (CT Simulation): قبل از شروع درمان، بیمار یک سیتی اسکن مخصوص انجام میدهد. در این جلسه، موقعیت دقیق بدن بیمار روی تخت فیکس شده و در صورت نیاز از قالبهای مخصوص استفاده میشود تا وضعیت بیمار در تمام جلسات آینده کاملاً یکسان باشد.
طراحی درمان توسط پزشک: متخصص رادیوتراپی انکولوژی با کمک نرمافزارهای پیشرفته کامپیوتری، تومور و ارگانهای حیاتی (قلب و ریه) را روی تصاویر مشخص کرده و مسیر تابش پرتوها را طراحی میکند.
تعداد جلسات: درمان معمولاً به صورت روزانه (۵ روز در هفته، شنبه تا چهارشنبه) انجام میشود و کل دوره بسته به هدف درمان بین ۲۵ تا ۲۸ جلسه طول میکشد. هر جلسه تابش اشعه تنها چند دقیقه طول میکشد و کل فرآیند حضور بیمار روی تخت حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه است.
عوارض رادیوتراپی مری و راههای مدیریت آن
بافت مری به اشعه حساس است و فرآیند درمان ممکن است عوارضی به همراه داشته باشد. اکثر این عوارض موقتی هستند و چند هفته پس از پایان درمان برطرف میشوند:
درد و سوزش هنگام بلع (ازوفاژیت): این شایعترین عارضه است که معمولاً از هفته دوم یا سوم شروع میشود. بیمار حسی شبیه به گلودرد شدید یا سوزش سر دل دارد. پزشک برای مدیریت این وضعیت داروها و شربتهای محافظتی و مسکن تجویز میکند.
خستگی مفرط: احساس کمبود انرژی در طول درمان طبیعی است و به دلیل صرف انرژی بدن برای ترمیم بافتهای سلولی است. استراحت کافی و پیادهروی سبک به بهبود این وضعیت کمک میکند.
عوارض پوستی: پوست ناحیه قفسه سینه یا پشت ممکن است دچار قرمزی، خشکی یا حالتی شبیه به آفتابسوختگی شود. استفاده از پمادهای توصیهشده توسط پزشک و نپوشیدن لباسهای تنگ و زبر ضروری است.
تهوع و کاهش اشتها: به ویژه اگر پرتودرمانی سرطان مری همزمان با شیمیدرمانی باشد، بروز تهوع طبیعی است که با داروهای ضد تهوع کاملاً کنترل میشود.
عوارض دیررس (تنگی مری): در موارد معدودی، ماهها پس از درمان ممکن است بافت مری به دلیل اسکار (جوشگاه) ناشی از بهبود تومور، کمی تنگ شود که این مشکل نیز با روشهای گوارشی مثل بالون زدن (اتساع مری) قابل حل است.
| ردیف | مزیت درمانی | توضیحات و کاربرد بالینی |
|---|---|---|
| ۱ | کوچک کردن تومور (نئوادجوانت) | استفاده از پرتوها پیش از جراحی، باعث کاهش اندازه تومور شده و برداشتن کامل آن را توسط جراح بسیار آسانتر و موفقیتآمیزتر میکند. |
| ۲ | تسکین علائم بیماری (تسکینی) | در مراحل پیشرفته، به باز نگه داشتن مری کمک کرده و مشکلات بلع (دیسفاژی) و درد بیمار را به طور چشمگیری کاهش میدهد. |
| ۳ | جایگزین موثر برای جراحی | برای بیمارانی که به دلیل سن بالا یا بیماریهای زمینهای توانایی تحمل عمل جراحی را ندارند، به عنوان درمان اصلی و قطعی استفاده میشود. |
| ۴ | جلوگیری از عود سرطان | انجام پرتودرمانی پس از عمل جراحی، سلولهای سرطانی میکروسکوپی باقیمانده را از بین برده و خطر بازگشت بیماری را کاهش میدهد. |
| ۵ | افزایش اثربخشی (درمان ترکیبی) | هنگامی که همزمان با شیمیدرمانی (کمورادیوتراپی) استفاده شود، اثرات درمانی هر دو روش تقویت شده و شانس بقای بیمار افزایش مییابد. |
مراقبتهای تغذیهای حیاتی در طول رادیوتراپی مری
بزرگترین چالش بیماران مبتلا به سرطان مری، حفظ وزن و دریافت کالری کافی است. از آنجا که اشعه باعث التهاب مری میشود، رعایت نکات زیر الزامی است:
تغییر بافت غذا: غذاها باید کاملاً نرم، پوره شده، میکس شده یا مایع باشند (مانند سوپهای غلیظ صاف شده، فرنی، حلیم میکس شده، پوره سیبزمینی با کره).
دما و طعم غذا: غذاها باید در دمای اتاق یا ولرم مصرف شوند. از مصرف غذاها و نوشیدنیهای بسیار داغ یا بسیار سرد خودداری کنید. همچنین از افزودن ادویههای تند، ترشیجات و اسیدها (مثل آبلیمو و گوجهفرنگی) که سوزش مری را تشدید میکنند، پرهیز شود.
وعدههای کوچک و مکرر: به جای ۳ وعده بزرگ، غذا را در ۶ تا ۸ وعده کوچک در طول روز تقسیم کنید.
استفاده از مکملهای غذایی: با مشورت پزشک، از پودرها و مکملهای غذایی پرکالری و پرپروتئین مایع استفاده کنید تا دچار کاهش وزن شدید و ضعف سیستم ایمنی نشوید.
دکتر احسان کرباسی
بورد تخصصی رادیوتراپی و انکولوژیدرمان همزمان (کمورادیوتراپی)
استفاده همزمان از شیمیدرمانی و رادیوتراپی، تاثیر اشعه در از بین بردن سلولهای سرطانی مری را به شدت تقویت کرده و نتایج درمانی درخشانی به همراه دارد.
پرتودرمانی پیش از جراحی
در روش نئوادجوانت، با تابش پرتو قبل از عمل، اندازه تومور کوچکتر شده و امکان برداشتن کامل آن توسط جراح بسیار راحتتر میشود.
جایگزین ایمن برای جراحی
برای بیمارانی که به دلیل شرایط جسمی ضعیف یا کهولت سن تحمل عمل جراحی را ندارند، پرتودرمانی به عنوان درمان اصلی و با هدف درمان قطعی استفاده میشود.
درمان تسکینی
در مراحل پیشرفته بیماری، رادیوتراپی نقش حیاتی در کاهش علائم آزاردهنده مانند دردهای شدید، خونریزی و مشکل در بلع (دیسفاژی) ایفا میکند.
طول عمر و میزان موفقیت درمان در سرطان مری
یکی از سوالات رایج بیماران این است که «آیا سرطان مری درمان قطعی دارد؟» پاسخ علمی این است که بله؛ امکان درمان قطعی وجود دارد. میزان موفقیت درمان و طول عمر بیمار به عوامل متعددی بستگی دارد:
مرحله بیماری در زمان تشخیص (تشخیص زودهنگام شانس درمان را به شدت بالا میبرد).
محل تومور در مری.
پاسخ بدنی بیمار به کمورادیوتراپی.
استفاده از تکنیکهای مدرن رادیوتراپی که اجازه دوزدهی بالاتر به تومور را بدون آسیب به بدن میدهند.
امروزه با ترکیب جراحی و کمورادیوتراپی پیشرفته، بسیاری از بیماران بهبود یافته و به زندگی عادی بازمیگردند.
خلاصه
پرتودرمانی سرطان مری یکی از ارکان اصلی درمان این بیماری است که با استفاده از اشعههای پرانرژی (مانند اشعه ایکس یا پروتون) به تخریب سلولهای سرطانی و توقف رشد آنها میپردازد. این روش معمولاً به صورت ترکیبی با شیمیدرمانی (شیمیرادیوتراپی) و پیش از عمل جراحی برای کوچک کردن تومور انجام میشود؛ با این حال، در بیمارانی که شرایط جراحی ندارند میتواند به عنوان درمان اصلی، و در مراحل پیشرفته بیماری نیز برای تسکین درد و رفع مشکل بلع (پرتودرمانی تسکینی) به کار رود.
اگرچه این درمان نقش حیاتی در کنترل بیماری و افزایش طول عمر بیماران دارد، اما ممکن است عوارض موقتی مانند خستگی، التهاب مری و دشواری در غذا خوردن را به همراه داشته باشد که با نظارت تیم پزشکی قابل مدیریت و کنترل هستند.
سوالات متداول
۱. آیا رادیوتراپی سرطان مری باعث ریزش مو میشود؟
خیر. رادیوتراپی یک درمان موضعی است و ریزش مو تنها در صورتی رخ میدهد که اشعه به ناحیه سر تابیده شود. البته برخی از داروهای شیمیدرمانی همزمان ممکن است باعث کمپشت شدن یا ریزش موقت موها شوند
۲. آیا پس از جلسات رادیوتراپی، بدن من رادیواکتیو میشود و برای خانوادهام خطر دارم؟
خیر. در رادیوتراپی خارجی (EBRT)، اشعه فقط در کسری از ثانیه که دستگاه روشن است به بدن میتابد. پس از خروج از اتاق درمان، هیچگونه اشعه یا مواد رادیواکتیوی در بدن شما باقی نمیماند و میتوانید بدون هیچ نگرانی با فرزندان، نوهها و اطرافیان خود در ارتباط باشید و آنها را در آغوش بگیرید.
۳. اگر بیمار اصلاً نتواند غذا قورت دهد، رادیوتراپی چطور انجام میشود؟
در مواردی که انسداد مری شدید است، پزشک متخصص ممکن است قبل از شروع رادیوتراپی، یک لوله تغذیه موقت (مانند لوله پگ PEG از طریق پوست شکم به معده) تعبیه کند تا در طول چند هفته درمان، مواد غذایی و داروها از این طریق به بدن بیمار برسد و پس از کوچک شدن تومور با اشعه و باز شدن مری، لوله خارج میشود.
بهترین متخصص رادیوتراپی مری در تهران
چنانچه در جستجوی بهترین متخصص رادیوتراپی انکولوژی در تهران هستید و بارها مراکز مختلف را بررسی کردهاید، به شما دکتر احسان کرباسی را معرفی میکنیم. رادیوتراپی دقیق مری نیاز به دانش بالا و تسلط بر تکنیکهای مدرن محافظت از قلب و ریه دارد.
دکتر احسان کرباسی دارای بورد تخصصی رادیوتراپی انکولوژی از دانشگاه علوم پزشکی تهران و عضو انجمن رادیوتراپی انکولوژی اروپا (ESTRO)، با بهرهگیری از تکنیکهای پیشرفته دوزدهی منحصربهفرد، مسیر درمان شما را کوتاه و ایمن میسازد.
تلفنهای تماس مطب: 02188627420 | 02188628905
آدرس: تهران، میدان شیخ بهایی، به سمت جنوب، ابتدای خیابان شیخ بهایی، پلاک ۱۵۲
منبع: cancer.org (انجمن سرطان آمریکا)
سلام
بنده به تعداد۲۸ جلسه تحت پرنودرمانی مری قرار گرفته ام بعد از اتمام ۲۸ جلسه دچار درد بسیار شدید در ناحیه مری شده و خوردن و آشامیدن برایم بسیار مشکل شده است آیا درد و مشکل بوجود آمده برایم رفع خواهد شد یا خیر؟
جراح قرار عمل را برای یک و نیم ماه بعد ازآخرین جلسه پرتو درمانی گذاشته است.
سپاسگزارم
با سلام ، بستگی به عامل درد دارد ، عفونت ها از جمله عفونت قارچی اگر نباشد ، خودبخود برطرف میشود.
دکتر کرباسی
سلام ببخشید پدر من ۲۵ جلسه پرتو درمانی شد بعد پرتو درمانی عفونت درد گلو و حتی نمیتونست چیزی بخوره که بستری شد درد گلو یکم بهتر شده و عفونت هم کم شد ولی بازم داره گفتن عفونت قارچی هستش…میگه احساس میکنم از داخل داره میسوزه دهنش همش خشک میشه نفس تنگی داره شکمش ورم کرده اینا به خاطر چیه آقای دکتر؟
با سلام و احترام
متاسفانه، به دلیل عدم اطلاع کافی در مورد ناحیه درمان، فیلد اشعه و دوز نواحی حساس به اشعه ، نمیتوانیم پاسخ دقیقی به سوالات شما ارائه دهیم. لذا بهترین منبع برای پاسخ به سوالات شما در مورد عوارض پرتو درمانی شما، پزشک معالجتان است.
برای اطلاعات بیشتر از عوارض پرتودرمانی مطالعه کنید.
سلام مادرم ۱۶ جلسه شیمی درمانی شدن ۲۸ جلسه پرتو درمانی و بعد از پرتو درمانی به شدت سرفه میکند و آب دهانش هم تو گلوش جمع میشه و دکتر گوارش هم بردیم دارو داده یکم بهتر شد دارو که تموم شد باز سرفه اش شروع شد
میخواستم بدونم درمانی هست براش ؟
با سلام و احترام
متاسفانه، به دلیل عدم اطلاع کافی در مورد ناحیه درمان، فیلد اشعه و دوز نواحی حساس به اشعه ، نمیتوانیم پاسخ دقیقی به سوالات شما ارائه دهیم. لذا بهترین منبع برای پاسخ به سوالات شما در مورد عوارض پرتو درمانی شما، پزشک معالجتان است.
برای اطلاعات بیشتر از عوارض پرتودرمانی می توانید مقاله زیر را نیز مطالعه کنید:
https://ehsankarbasi.ir/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%B6-%D9%BE%D8%B1%D8%AA%D9%88-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C/
با سلام وقت بخیر
مادرم سه سال پیش برای کانسر مری فوقانی ۲۸ جلسه پرتو درمانی و چند جلسه شیمی درمانی شدند .ولی تازگی بیماریش عود کرده آیا میتونه دوباره از پرتو درمانی استفاده کنه یا نه
سلام
اگر فاصله لبه فوقانی تومور از دندان ها بالای 15 سانتی متر است و بیمار دچار علائم شبیه به انسداد درد و اختلال بلع است، براکی تراپی میتواند سبب تسکین علائم ایشان باشد در صورت تمایل می توانید با شماره 02188627420 تماس بگیرید.
نوع بیماری سرطان مری .مشکل بلع غذا .
عوارض جانبی اندکی داشتن. در طول دوره درمان مشکل از نظر ریزش شدید مو بسیار کم. و درمان ایشان قابل قبول بوده از نظر دکتر جراح ایشان