درمان سرطان رکتوم
مواجهه با تشخیص سرطان رکتوم (راست‌روده) بی‌شک می‌تواند یکی از نگران‌کننده‌ترین لحظات زندگی هر فرد یا خانواده‌ای باشد؛ اما علم انکولوژی امروز پیام بسیار امیدبخشی برای شما دارد. با پیشرفتهای شگرف در پروتکل‌های پزشکی، درمان قطعی سرطان رکتوم دیگر تنها یک احتمال نیست، بلکه به یک واقعیت بالینی دست‌یافتنی تبدیل شده است.
امروزه به لطف رویکردهای درمانی چندجانبه و تکنیک‌های فوق‌پیشرفته‌ای نظیر پرتودرمانی هوشمند (IMRT)، شیمی‌درمانی و جراحی‌های دقیق با حداقل تهاجم، نه‌تنها شانس ریشه‌کن شدن کامل تومور به طرز چشمگیری افزایش یافته، بلکه حفظ کیفیت زندگی بیمار و جلوگیری از عوارض دائمی (مانند نیاز به کیسه کولوستومی) در اولویت اصلی تیم‌های درمانی قرار دارد. در این مقاله جامع، قصد داریم گام‌به‌گام شما را با جدیدترین، موثرترین و ایمن‌ترین روشهای درمان سرطان رکتوم آشنا کنیم تا با آگاهی، امید و آرامش بیشتری، مسیر بهبودی را با موفقیت طی کنید.
آیا سرطان رکتوم قابل درمان است؟
بله، پرتودرمانی یا رادیوتراپی روشی است که در آن با استفاده از پرتوهای پر انرژی (مانند اشعه ایکس) یا برخی ذرات دیگر، سلول های سرطانی را از بین می برند. رادیوتراپی یک روش متداول برای درمان قطعی سرطان رکتوم یا راست روده به شمار می رود. برای برخی از سرطان های رکتال، رادیوتراپی همزمان با شیمی درمانی می تواند منجر به اثربخشی هرچه بیشتر پرتودرمانی شود. استفاده از این دو روش درمانی با هم، کمورادیوتراپی نامیده می شود.
- کمورادیوتراپی، اغلب در سرطان رکتوم قبل از جراحی، برای جلوگیری از کولوستومی (خروج مدفوع از پوست به داخل کیسه) و نیز کاهش احتمال عود سرطان استفاده می شود. کمورادیوتراپی قبل ازعمل جراحی بهتر عمل می کند و عوارض جانبی کمتری نسبت به همین روش (کمورادیوتراپی) پس از جراحی دارد به عنوان مثال نیاز به تعبیه کولوستومی دائمی و مشکلات مرتبط با زخم روده ای ناشی از پرتودرمانی کمتر خواهند بود.
- نکته قابل توجه آن است که تاثیر مثبت رادیوتراپی در کاهش عود در محل اولیه (عود موضعی) از شیمی درمانی بیشتر است. پزشکی که در انجام پرتودرمانی برای درمان سرطان تخصص دارد، رادیوانکولوژیست نامیده می شود. یک برنامه پرتودرمانی معمولاً شامل تعداد مشخصی از جلسات درمانی است که در یک بازه زمانی معین انجام می شود.
- پس درمان معمول سرطان رکتوم شامل کمورادیوتراپی (پرتودرمانی همزمان با شیمی درمانی خفیف) و سپس جراحی و بعدا شیمی درمانی می باشد. اگر کمورادیوتراپی بخوبی انجام شده و در پاتولوژی جراحی ببینیم که تومور به رادیوتراپی پاسخ کامل داده است، می توان بعد از جراحی، شیمی درمانی را انجام نداد که البته این موضوع هنوز مورد توافق همه پزشکان نیست.
- رویکرد جدیدتری برای سرطان رکتوم در حال حاضر برای بیماران خاص مورد استفاده قرار می گیرد که به آن درمان نئوادجوانت کامل (توتال) TNT: Total Neoadjuvant Therapy می گویند. در این پروتوکل TNT، هم کمورادیوتراپی و هم شیمی درمانی (که جمعا حدود 6 ماه به طول می انجامد) قبل از جراحی انجام می شود.
روش های درمان سرطان رکتوم
درمان سرطان رکتوم (راست‌روده) اغلب نیازمند یک رویکرد چندجانبه و کار تیمی میان متخصصان مختلف است. انتخاب دقیق پروتکل درمانی به عواملی نظیر مرحله پیشرفت بیماری (Stage)، اندازه تومور، فاصله دقیق آن تا مقعد، و وضعیت سلامت عمومی بیمار بستگی دارد.
روشهای اصلی و استاندارد درمان سرطان رکتوم شامل موارد زیر است:
پرتودرمانی (رادیوتراپی):
یکی از ارکان حیاتی در درمان سرطان رکتوم است که در اکثر مواقع پیش از جراحی (نئوادجوانت) انجام میشود. هدف از پرتودرمانی، کوچک کردن اندازه تومور، تسهیل فرآیند جراحی و کاهش چشمگیر احتمال عود موضعی بیماری در ناحیه لگن است. با استفاده از تکنیک‌های پیشرفتهای نظیر IMRT (پرتودرمانی با شدت تعدیل‌یافته)، پزشک متخصص می‌تواند دوز بالایی از اشعه را دقیقاً به تومور بتاباند و بافت‌های سالم اطراف و عضلات اسفنکتر مقعد را حفظ کند. این کار احتمال نیاز به کولوستومی دائمی (کیسه دفع روی شکم) را به حداقل می‌رساند.
شیمی‌درمانی:
استفاده از داروهای قوی برای توقف رشد و از بین بردن سلول‌های سرطانی در سراسر بدن است. در سرطان رکتوم، شیمی‌درمانی معمولاً همزمان با پرتودرمانی (که به آن کمورادیوتراپی می‌گویند) تجویز میشود تا سلول‌های سرطانی را نسبت به اشعه حساس‌تر کند. همچنین ممکن است دوره‌هایی از شیمی‌درمانی پس از جراحی برای پاکسازی کامل بدن از سلول‌های میکروسکوپی باقیمانده تجویز شود.
درمان نئوادجوانت کامل (TNT – Total Neoadjuvant Therapy):
این یک رویکرد نوین و بسیار موفق در پروتکل‌های درمانی روز دنیاست. در روش TNT، بیمار تمام مراحل کمورادیوتراپی و دوره‌های تکمیلی شیمی‌درمانی را پیش از انجام جراحی دریافت میکند. این رویکرد شانس «پاسخ کامل پاتولوژیک» (یعنی از بین رفتن کامل تومور حتی پیش از تیغ جراحی) را به شدت افزایش داده و در برخی موارد خاص، حتی ممکن است نیاز به جراحی را برطرف کند.
جراحی:
جراحی پایه اصلی درمان برای خارج کردن تومور از بدن است. جراح تلاش میکند تومور را همراه با حاشیه‌ای از بافت‌های سالم و غدد لنفاوی درگیر بردارد. اگر تومور در قسمت‌های بالاتر رکتوم باشد، دو سر روده به هم متصل شده و بیمار دفع طبیعی خواهد داشت. تنها در مواردی که تومور بسیار به مقعد نزدیک باشد و به پرتو درمانی پاسخ کافی ندهد، ممکن است نیاز به برداشتن کامل مقعد و ایجاد کولوستومی باشد.
درمان‌های هدفمند (تارگت‌تراپی) و ایمونوتراپی:
این روش‌ها بیشتر برای سرطان‌های رکتوم پیشرفته یا متاستاتیک (گسترش‌یافته به کبد یا ریه) کاربرد دارند. داروهای تارگت‌تراپی به صورت هوشمند روی مسیرهای رشد سلول‌های سرطانی قفل می‌شوند و ایمونوتراپی نیز سیستم ایمنی بدن خود بیمار را برای شناسایی و حمله به بافت سرطانی تقویت میکند.
پرتودرمانی رکتوم | رادیوتراپی رکتوم
برای سرطان راست روده یا همان رکتوم، پرتودرمانی یک درمان رایج به شمار می رود و ممکن است در موارد زیر مورد استفاده قرار گیرد:
- رادیوتراپی قبل و یا بعد از جراحی، اغلب همراه با شیمی درمانی، برای کمک به جلوگیری از عود سرطان. بسیاری از پزشکان در حال حاضر از پرتودرمانی قبل از جراحی به نفع بیماران سود می برند، زیرا ممکن است برداشتن سرطان را آسان تر کند، به خصوص اگر اندازه و یا محل سرطان، جراحی را دشوار ساخته باشد. به این درمان نئوادجوانت می گویند. انجام رادیوتراپی قبل از جراحی همچنین می تواند به کاهش احتمال آسیب به ماهیچه های اسفنکتر مقعد در هنگام انجام جراحی کمک کرده و همچنین غدد لنفاوی مجاور را نیز درمان می کنند.
- رادیوتراپی در حین عمل جراحی، دقیقاً به ناحیه ای که تومور در آن قرار داشته، به منظور از بین بردن سلول های سرطانی رکتوم که ممکن است بعد از جراحی، در محل باقی مانده باشند. این روش، پرتودرمانی حین عمل یا IORT نامیده می شود و متاسفانه در ایران IORT برای سرطان رکتوم انجام نمیشود البته روشهای جایگزین خوبی مثل IMRT وجود دارند.
- رادیوتراپی به تنهایی، با یا بدون شیمی درمانی، برای کمک به کنترل سرطان رکتوم در صورتی که فرد از سلامت کافی برای جراحی برخوردار نباشد یا اگر سرطان پیشرفته رکتوم باعث انسداد روده، خونریزی یا درد شود.
- رادیوتراپی برای درمان عود تومور رکتوم
- رادیوتراپی برای درمان متاستاز سرطان رکتوم یعنی وقتی که تومور به نواحی دیگر مانند استخوان ها، ریه ها یا مغز گسترش یافته باشد (متاستاز) که در ادامه مطلب توضیح داده شده است.
انواع پرتودرمانی سرطان رکتوم
انواع مختلف رادیوتراپی سرطان رکتوم را می توان برای درمان مورد استفاده قرار داد.
پرتودرمانی خارجی (EBRT)
اغلب از EBRT برای درمان سرطان کولون یا رکتوم استفاده می شود بدین ترتیب که تشعشعات از دستگاهی خارج از بدن بر روی سرطان متمرکز می شود. این تکنیک بسیار شبیه گرفتن عکس اشعه ایکس است، اما تشعشع آن شدیدتر است. اینکه یک فرد چند وقت یکبار و چه مدت تحت درمان با پرتودرمانی قرار می گیرد به علت پرتودرمانی و عوامل دیگر بستگی دارد. پرتودرمانی معمولاً 5 روز در هفته به مدت چند هفته انجام می شود.
روش های جدیدتر EBRT، مانند پرتودرمانی سه بعدی کانفورمال (3D-CRT)که مجهز به IGRT باشد، و یا پرتودرمانی با شدت تعدیل یافته (IMRT)، در درمان سرطان رکتوم بسیار کمک کننده هستند و تومور، در عین سالم باقی ماندن بافت های اطراف، کاملا نابود میشود.
انجام پرتودرمانی فوق دقیق پرتودرمانی استریوتاکتیک (SBRT) برای آن دسته از سرطان های کولون یا رکتوم که به ریه ها یا کبد یا مغز یا استخوان گسترش یافته اند کمک شایانی می کند. این روش معمولاً در صورتی استفاده می شود که تعداد کمی تومور وجود داشته باشد و همچنین جراحی گزینه مناسبی نباشد. این نوع پرتودرمانی دوز دقیق و بزرگی از پرتو را به یک منطقه کوچک هدایت کرده و می تواند منجر به علاج کامل بیماری در کبد و ریه شود. با این حال، همه سرطان هایی که به کبد یا ریه ها گسترش یافته اند را نمی توان با این روش درمان کرد.
پرتودرمانی داخلی (براکی تراپی)
برای این درمان، یک منبع رادیواکتیو در داخل راست روده در کنار یا داخل تومور قرار داده می شود. این امر اجازه می دهد تا اشعه بدون عبور از پوست و سایر بافت های شکم به راست روده برسد.
- رادیوتراپی اندوکاویتاری: برای این درمان، یک دستگاه بالون مانند کوچک، در رکتوم قرار داده می شود تا برای چند دقیقه پرتوهای با شدت بالا ارسال کند. این معمولاً طی 4 جلسه (یا کمتر) انجام می شود که بین هر درمان حدود 2 هفته فاصله است. این نوع درمان گاهی اوقات همراه با پرتودرمانی خارجی انجام می شود.
- براکی تراپی اینترستیشیال: برای این درمان، چند لوله باریک در راست روده و درست داخل تومور قرار داده میشود. سپس مواد رادیواکتیو برای چند دقیقه در لوله ها قرار می گیرند. گاهی اوقات برای درمان افراد مبتلا به سرطان رکتوم که به از سلامت کافی برای جراحی برخوردار نیستند یا سرطانی که در راست روده عود کرده است استفاده می شود. این درمان را می توان چند بار در هفته، به مدت چند هفته انجام داد، اما در عین حال می تواند فقط یک روش یک جلسه ای نیز باشد.
براکی تراپی ممکن است برای درمان برخی از سرطان های رکتوم مورد استفاده قرار گیرد، اما تحقیقات بیشتری برای درک نحوه بهترین استفاده و زمان استفاده از براکی تراپی مورد نیاز است.
رادیوآمبولیزاسیون
این یک روش کم تهاجمی است که آمبولیزاسیون و پرتودرمانی را برای درمان سرطان رکتوم ترکیب می کند که البته در ایران در دسترس نیست.
طول عمر بیماران سرطان رکتوم بعد از عمل
طول عمر و نرخ بقای بیماران مبتلا به سرطان رکتوم پس از جراحی، بیش از هر چیز به مرحله تشخیص بیماری، کیفیت برداشتن تومور و میزان پاسخ‌دهی به درمان‌های پیش‌نیاز (نئوادجوانت) بستگی دارد؛ به طوری که در صورت تشخیص زودهنگام، نرخ بقای ۵ ساله به بالای ۹۰ درصد می‌رسد.
امروزه با بهره‌گیری از پروتکل‌های درمانی ترکیبی و استفاده از تکنیک‌های پیشرفته پرتودرمانی نظیر IMRT پیش از عمل، نه تنها سایز تومور به شکل چشمگیری کاهش یافته و شانس جراحی موفقیت‌آمیز با حاشیه‌های بافتی سالم افزایش می‌یابد، بلکه عوارض ماندگاری مانند نیاز به کولوستومی دائمی به حداقل رسیده و بسیاری از بیماران پس از اتمام دوره درمان، زندگی طبیعی، باکیفیت و طولانی‌مدتی را تجربه می‌کنند.
کاهش طول درمان سرطان رکتوم با رادیوتراپی پیشرفته
استفاده از تکنیک‌های پیشرفته پرتودرمانی مانند IMRT و SBRT، تحولی بزرگ در کاهش زمان کل دوره درمان سرطان رکتوم ایجاد کرده است. در روشهای سنتی، بیمار ناچار بود برای دریافت دوز اشعه مورد نیاز، چندین هفته به طور مداوم به مرکز درمانی مراجعه کند؛ اما امروزه با کمک سیستم‌های تصویربرداری دقیق و تکنیک تعدیل شدت پرتوها، متخصصان می‌توانند دوزهای بسیار بالاتر و موثرتری از پرتو را در تعداد جلسات بسیار کمتری (با تکنیک‌هایپوفراکشنیشن) مستقیماً به بافت تومور بتابانند.
این رویکرد نه تنها رفت‌وآمدهای خسته‌کننده و طولانی‌مدت بیمار را به حداقل می‌رساند و کیفیت زندگی او را حفظ میکند، بلکه با کوچک کردن سریع‌تر تومور، مسیر را برای انجام زودهنگام جراحی و تکمیل سریع‌تر فرآیند بهبودی هموارتر می‌سازد.
عوارض پرتو درمانی سرطان رکتوم | عوارض رادیوتراپی رکتوم
چنانچه قرار است پرتودرمانی انجام دهید، بسیار حائز اهمیت است که از پزشک خود در مورد عوارض جانبی احتمالی کوتاه مدت و بلندمدت سوال کنید و مطلع شوید که رادیوتراپی چه کمکی به شما میکند. عوارض جانبی احتمالی پرتودرمانی برای سرطان رکتوم می تواند شامل موارد زیر باشد:
- سوزش پوست در محلی که پرتوهای تشعشع را هدف قرار داده اند، که می تواند از قرمزی تا تاول و پوسته اندازی متغیر باشد.
- حالت تهوع خفیف
- تحریک رکتوم، که می تواند منجر به اسهال، حرکات روده یا وجود خون در مدفوع شود
- بی اختیاری موقت روده (نشت موقت مدفوع) که البته نادر است
- تحریک مثانه، که می تواند باعث تکرر ادرار، سوزش یا درد هنگام ادرار کردن، یا وجود خون در ادرار شود
- خستگی یا بی اشتهایی
- اختلالات جنسی (مشکلات نعوظ در مردان و تحریک واژن در زنان)
- اسکار، فیبروز (سفتی) و چسبندگی که باعث می شود بافت های ناحیه تحت درمان به یکدیگر بچسبند
همچنین ناباروری در خانمها ممکن است پس از پرتودرمانی لگن رخ دهد. قبل از شروع درمان، با پزشک خود در مورد احتمال تاثیر این درمان بر سلامت جنسی و باروری و گزینه های موجود برای حفظ باروری صحبت کنید.
اگر رادیوتراپی به درستی انجام شود عوارض کمی خواهد داشت و اکثر عوارض جانبی مدتی پس از پایان درمان بهبود می یابند، به خصوص اینکه برای کاهش عوارض، انجام IMRT برای تومور های خیلی نزدیک به مقعد پیشنهاد میشود.
اطلاعات بیشتر در مورد پرتو درمانی
برای کسب اطلاعات بیشتر در مورد نحوه استفاده از پرتو برای درمان سرطان، به پرتودرمانی مراجعه کنید.
برای آشنایی با برخی از عوارض جانبی ذکر شده در اینجا و نحوه مدیریت آنها، به مدیریت عوارض جانبی مرتبط با سرطان مراجعه کنید.
سوالات متداول
۱. آیا در جراحی سرطان رکتوم، همیشه نیاز به قرار دادن کیسه کولوستومی (کیسه مدفوع) دائمی است؟
خیر، لزوماً این‌طور نیست. یکی از بزرگترین ترس‌های بیماران نیاز به کیسه دائمی است؛ اما امروزه به لطف تکنیک‌های پیشرفته پرتودرمانی (مانند IMRT) پیش از عمل، تومور به میزان چشمگیری کوچک میشود. این کار به جراح کمک میکند تا بدون آسیب رساندن به عضلات اسفنکتر مقعد، تومور را خارج کند و بیمار دفع طبیعی داشته باشد. کولوستومی دائمی معمولاً تنها در مواردی ضرورت می‌یابد که تومور بسیار به دریچه مقعد نزدیک باشد.
۲. چرا پرتودرمانی معمولاً قبل از عمل جراحی (نئوادجوانت) انجام میشود؟
انجام پرتودرمانی پیش از جراحی مزایای بسیار مهمی دارد. تابش پرتوها باعث کوچک شدن سایز تومور شده و برداشتن آن را برای جراح آسان‌تر میکند. همچنین، پرتوها سلول‌های سرطانی میکروسکوپی در ناحیه لگن را از بین می‌برند که این امر خطر بازگشت و عود مجدد تومور پس از جراحی را به حداقل ممکن می‌رساند.
۳. روش نوین TNT (درمان نئوادجوانت کامل) در سرطان رکتوم چیست؟
روش TNT یک رویکرد پیشرفته و جدید در سطح جهانی است. در حالت سنتی، بخشی از شیمی‌درمانی به بعد از عمل موکول می‌شد، اما در پروتکل TNT، تمام مراحل پرتودرمانی و دوره‌های کامل شیمی‌درمانی پیش از تیغ جراحی انجام میشود. این روش شانس سرکوب کامل تومور را به شدت بالا می‌برد و در برخی بیماران باعث از بین رفتن کامل بافت سرطانی شده و گاهی نیاز به جراحی را منتفی میکند.
۴. آیا سرطان رکتوم به طور قطعی قابل درمان است؟
بله، سرطان رکتوم یکی از درمان‌پذیرترین انواع سرطان‌های دستگاه گوارش است، به خصوص اگر در مراحل اولیه (موضعی) تشخیص داده شود. با استفاده از رویکردهای درمانی ترکیبی شامل رادیوتراپی دقیق، شیمی‌درمانی و جراحی موفق، درصد بسیار بالایی از بیماران بهبودی کامل یافته و طول عمر طبیعی و باکیفیتی خواهند داشت.
۵. فرآیند پرتودرمانی سرطان رکتوم چقدر طول می‌کشد و آیا درد دارد؟
خود فرآیند تابش پرتو کاملاً بدون درد است و بیمار در حین انجام آن چیزی احساس نمی‌کند. یک دوره استاندارد پرتودرمانی برای رکتوم (که معمولاً با شیمی‌درمانی خفیف همراه است) به صورت ۵ روز در هفته انجام شده و حدود ۵ الی ۶ هفته زمان می‌برد. پس از اتمام این دوره، پزشک معمولاً چند هفته زمان می‌دهد تا پرتوها بیشترین اثر خود را روی کوچک شدن تومور بگذارند و سپس زمان جراحی تعیین میشود.
پیش آقای دکتر برای رکتوم پرتو درمانی انجام دادم در طول دوره درمان هیچ عارضه ای نداشتم و طی چکاپ های انجام شده بهبودی کامل حاصل شده
۲۸ جلسه پرتو درمانی رکتوم در مرکز پیامبران پیش اقای دکتر انجام دادم اقای دکتر و منشی ایشون همیشه پاسخگو بودند حتی در تعطیلات
۲۸ جلسه پرتو درمانی رکتوم در مرکز پیامبران پیش اقای دکتر انجام دادم اقای دکتر و منشی ایشون همیشه پاسخگو بودند حتی در تعطیلات و عارضه خاصی نداشتم